کاخ عالی قاپو، قصر دولت‌ خانه اصفهان

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان

کاخ عالی قاپو، قصر دولت‌ خانه اصفهان


کاخ عالی‌قاپو که در زمره زیباترین بناهای دوران صفوی از لحاظ معماری و تزئینات داخلی قرار گرفته است در میدان نقش جهان و در مقابل مسجد شیخ لطف‌الله قد علم کرده است. این عمارت که در دوران صفویه به عنوان بلندترین عمارت اصفهان نامیده شده هنوز هم از نظر زیبایی و شکوه چشم‌های هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌نماید.
عالی قاپو در دوران صفویان به قصر دولت‌خانه اصفهان مشهور بوده و دارای ۶ طبقه است که هر طبقه به وسیله راهرویی مارپیچی به سایر طبقات متصل می‌شود. طبقه آخر این عمارت که می‌توان نهایت شکوه و زیبایی گچبری این بنا را در آن مشاهده نمود اتاق موسیقی یا اتاق صوت نام دارد.
۵ ورودی مختلف به این عمارت ختم می‌شود که اصلی‌ترین آن‌ها از میدان نقش جهان است.

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان

عالی قاپو یعنی چی؟
در مورد اسم این عمارت آورده‌اند که عالی قاپو کلمه‌ای مرکب بوده و از عالی و قاپوی ترکی به معنای در (درگاه) آمده و به معنای باب عالی شناخته شده است.
البته عقیده دیگری هم وجود دارد که درب ورودی عالی قاپو از حرم حضرت علی آورده شده و به همین دلیل به باب عالی معروف است.


تاریخچه ساخت کاخ عالی‌قاپو

ساخت این بنا به دستور شاه عباس اول و همزمان با انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان آغاز شد. با انتخاب اصفهان به عنوان مقر حکومتی شاهان صفوی، معماری بنا آغاز شد و بین ۷۰ تا ۱۰۰ سال در زمان جانشینان شاه عباس اول به خصوص شاه عباس دوم و شاه سلیمان، طی ۵ مرحله تکمیل شد.
این بنا در ابتدا تنها به عنوان ورودی مجموعه کاخ‌های سلطنتی و سایر بناها احداث شد و موازی با ساخت مجموعه کاخ‌ها، شکل گرفت. در آن زمان کاخ‌ها ساختمان‌هایی محصور در میان باغ‌های سرسبزِبودند که فقط شاه و درباریان از آنان برای انجام امور اداری، تشریفاتی، قضایی از آنها استفاده می‌کردند.
با گذشت زمان، افزایش جمعیت شهری و گسترش پایتخت سبب شد تا سلطنت در صدد با اهمیت جلوه دادن مقر حکومتی خود برآید و با اضافه کردن طبقاتی به عالی قاپو آن را گسترش دهد.
با تغییر این بنا از یک ورودی ساده به یک بنای تشریفاتی که چشم‌انداز خوبی به میدان داشت؛ عمارت تبدیل به مکانی شد که در آن از مهمانان شاه پذیرایی می‌نمودند و از فراز آن به تماشای رژه سربازان و مسابقات اجرا شده در میدان مثل چوگان بازی می‌پرداختند.
پس از مدتی بخش‌های جدیدی به این بنا افزوده شد تا مهمانان دربار بتوانند مدتی در آن اقامت داشته باشند. با بنا نهادن آخرین طبقه که سالن موسیقی نام دارد ساختمان برجی شکل کاخ ایجاد شد. این طبقه از تزیینات ویژه‌ای برخوردار بوده و کاربرد متفاوتی نسبت به دیگر طبقات داشت.
در نهایت ۱۸ ستون به ایوان اضافه شد و سقفی چوبی بر روی آن‌ها برقرار گردید. علاوه بر آن سامانه آبرسانی ساخته و تکمیل شد تا پاسخگوی همه نیازهای دربار باشد. در پایان این مرحله عالی قاپو به یک کاخ تمام عیار تبدیل شده بود.

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان

کاخ عالی قاپو پس از صفویان:
در دوران قاجار این کاخ به فراموشی سپرده شد و آسیب بسیاری بر آن وارد شد. در این دوران ظل السلطان، حاکم اصفهان، که در آن سکونت داشت تغییراتی را در ساختمان به وجود آورد که از آن‌ها می‌توان به کتیبه‌های جبهه شرقی بنا و لوح خط‌های نگاشته سر در ورودی اشاره کرد.
جنگ‌های مختلف، حمله افغان‌ها، انتقال پایتخت از اصفهان و نهایتا بی‌توجهی پادشاهان سبب شد این بنا در معرض خسارت‌های بسیار قرار گیرد اما با این اوصاف قسمت بزرگی از تزیینات بنا شکل خود را حفظ نموده و از هر دخل و تصرفی به دور مانده است.

مطلب مرتبط: مسجد امام اصفهان، شناسنامه معماری اسلامی ایران

معماری کاخ عالی قاپو

عمارت عالی قاپو شاهکاری زیبا از معماری صفوی بوده و ویژگی‌های منحصر به فردی را داراست.

طراحی پله‌ها

ارتفاع کاخ عالی قاپو ۴۸ متر بوده و طبقات آن توسط سه راه پله، به هم مرتبط هستند. پله‌های مارپیچ این بنا در بالا بردن استحکام و ایستایی ساختمان نقش مهمی را ایفا می‌کنند. با توجه به اینکه در ساختمان‌های مرتفع وسعت کمتری برای ساخت پله‌های مارپیچ وجود دارد، پله‌های کاخ اندکی بلندتر ساخته شده‌اند. شواهد بر این گواهند که این نوع پله مورد استفاده نگهبانان، خدمه و سربازان قرار می‌گرفت تا بتوانند به سرعت از طبقه همکف به طبقات دیگر ساختمان برسند. نکته دیگر اینکه فقط از این پله‌ها می توان از پشت ساختمان به تمام طبقات رسید.
البته بازدیدکنندگان می‌توانند برای فرار از خستگی ناشی از این پله‌ها در هر طبقه از راه پله خارج شوند، به بالکن‌های موجود در غرب بنا رفته و کمی استراحت کنند.
با تشریفاتی‌تر شدن ساختمان، کافی نبودن بخش‌های خدمات و فضاهای فرعی بیش از پیش جلب توجه می‌کرد؛ زیرا آنچه در خور استفاده یک نگهبان مناسب بود برازنده شاه و بزرگانی که در آن رفت و آمد داشتند نبود. به این صورت راه پله و دسترسی آن به طبقه تالار و علی‌الخصوص ایوان اصلی مطرح شد زیرا استفاده از راه پله‌های مارپیچ موجود، در خور افراد مهم نبود. اولین پله الحاقی که مستقیم به طبقه تالار ختم می‌شد در قسمت جنوبی بنا ساخته شد. این پله‌ها که از نظر کاربری به همان پلکان مدور شباهت داشتند خیلی راحت نبودند. در نتیجه پلکان شاهی به صورت فضایی پوشیده از طبقه همکف شکل گرفت. این پله‌ها که در قدیم به نقاشی و پرده سازی مزین بودند پس از عبور از اتاق‌ها به ایوان ستوندار ختم می‌شوند. پله‌های شاهی عمارت عالی قاپو چند پله با کفپوش کاشی کاری هستند که از یک اتاق نسبتا بزرگ در طبقه اول آغاز شده و به یک پاگرد بزرگ می‌رسند. در گذشته این پاگرد ۲۶ متری برای افرادی که در صدد ملاقات با شاه برمی‌آمدند حکم اتاق انتظار را داشت.
عرض این پله‌ها ۱.۴متر و ارتفاع آنها ۲۶ سانتی‌متر است. استفاده از آنها به مراتب آسان‌تر از پله‌های مارپیچ و یا مستقیمی بود که ارتفاع آنها گاهی به ۳۲ سانت نیز می‌رسید.

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان

نماهای متفاوت

به طول انجامیدن معماری عالی قاپو در دوره‌های متفاوت و اضلاع مختلف باعث شد تا این عمارت از هر زاویه نمایی متفاوت داشته باشد. اگر از میدان نقش جهان و نمای ضلع شرقی به آن بنگرید به دلیل بیرون‌زدگی ایوان، ساختمانی ۲ طبقه را مشاهده خواهید نمود در حالی که از نمای ضلع غربی و پشت بنا، آن را ۵ طبقه خواهید یافت. از آنجا که طبقه پنجم در میان اجزای ساختمان واقع شده است وجود آن تاثیری بر نمای بنا نداشته و به نظر نمی‌آید. وجود راه پله الحاقی در جنوب و منبع آب در شمال سبب شده از دو سوی بنا نمایی چهار طبقه را مشاهده کنید. با وجود این تفاوت‌ها، اگر طبقه همکف را اولین طبقه بیانگاریم، در نهایت در حال صحبت راجع به یک عمارت ۶ طبقه هستیم. با این وجود که اکثرا عقیده دارند عالی قاپوی افسانه‌ای ۶ طبقه است برخی با احتساب بام آن را ساختمانی هفت طبقه‌ای می‌شمارند.

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان

تزیینات هنرمندانه کاخ عالی قاپو

کُشته بری:

در دوران صفوی هنر گچ‌بری وارد دوره جدیدی شد و شیوه تازه ای به نام کشته بری شکل گرفت که نسبت به دیگر روش‌های این هنر وقت کمتری می‌گرفت. برجستگی سطوح برآمده در این روش به حدی کم است که به سختی به چشم می‌آید. کشته بری که در گوشه و کنار کاخ می‌توان نشانه‌هایش را یافت با الهام از طبیعت توسط هنرمندانی چون رضا عباسی و شاگردانش خلق شد. زیباترین جلوه این هنر در تزیینات سقف تالار تشریفات عالی قاپو است.

مقرنس:

مقرنس‌ها گونه‌ای از عناصر تزیینی معماری هستند که در زیباسازی بناهای ایرانی به ویژه مساجد و آرامگاه‌ها بسیار به کار رفته, و به عنوان یکی از مهم‌ترین جنبه‌های تزیین معماری اسلامی ایران شناخته شده‌اند.
مقرنس‌ها متشکل از طبقاتی هستند که روی هم قرار گرفته‌اند و در گنبدها و قسمت تحتانی درگاه‌ها به وفور قابل مشاهده‌اند. استفاده از این تزیینات در معماری دوره صفویه رونق بسیاری داشت. مقرنس‌ها دارای قابلیت جذب نیروی صوت هستند.

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان

تنگ بری:

تنگ‌بری نوعی گچبری است که در ساختار عالی‌قاپو از آن استفاده شده و سبب تمایز این بنا از دیگر عمارت‌های هم‌دوره و حتی پس از آن شده است.

نگارگری و نقاشی :

توجه پادشاهان صفوی به هنر و نقاشی سبب پیشرفت و نمایش آن‌ها بر روی دیوارها گردید. دیوارنگاره‌های عالی قاپو به سبک نگارگری صفوی هستند و با اندازه‌های بزرگ بر دیوارها تصویر شده اند. البته پس از آنکه زلزله‌ بزرگی در زمان شاه عباس دوم رخ داد و ترک‌های بسیاری بر دیوارهای ساختمان بر جا گذاشت، در زمان شاه سلیمان این دیوارها دوباره مورد گچ کاری قرار گرفته و مجددا نقاشی شد. به همین خاطر در این عمارت دیوارهایی با دولایه نقاشی به وجود آمده است.
نقاشی‌های کاخ عالی قاپو را می‌توان به دو دسته تقسیم نمود:

نقاشی‌های تزیینی که مواردی همچون نقش‌هایی از گل و بته، ختایی و شکارگاه حیوانات و پرندگان و خطوط اسلیمی را شامل می‌شوند. (قابل مشاهده در طبقات اول، دوم، چهارم و پنجم)
نقاشی‌های تصویری و مینیاتوری هنرمندانه و زیبا به سبک استاد رضا عباسی (از برجسته‌ترین نقاش‌های عصر صفوی) و شاگردان وی که در آثار آن‌ها سبک اروپایی نیز قابل مشاهده است. (در طبقات سوم و ششم)
استفاده از رنگ محلول تمپرا:
تمپرا نوعی رنگ محلول در آب بوده که دارای چسبندگی‌ست و در نقاشی دیواری از آن استفاده می‌شود. جلوه تمپرا در کاخ عالی قاپو بسیار تماشایی‌ست.

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان

کاشی کاری:

کاشی‌کاری در معماری اسلامی به دو قصد تزیین بنا و افزایش مقاومت آن انجام می‌شد. در کاشی کاری کاخ عالی قاپو تزیینات گل و برگی و نقش‌های هندسی قابل مشاهده است. پلکان این عمارت مزین به کاشی‌های هفت رنگ بوده و با نقش گل‌هایی بر زمینه زرد روشن تزیین شده است.

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان

لایه چینی و طلاکاری :

لایه چینی از آن دسته تزیین‌هایی رایج در دوران صفویه بوده که به زیبایی تمام در عالی قاپو اجرا شده است. از نوشته‌های جهانگردان دریافته‌ایم که طاق‌ها، دیوارها و سقف کاخ همگی با استفاده از طلا مزین شده بوده و بسیار گرانبها بودند.

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان

نوشته‌های دیوار عمارت:

در گذشته اشعار و نوشته‌های بسیاری بر دیوارهای این کاخ تاریخی خودنمایی می‌کردند اما امروزه تنها بخش کوچکی از آن کلمات قابل خواندن است.

مطلب مرتبط: میدان نقش جهان، قلب تپنده نصف جهان

بخش‌های دیدنی کاخ عالی قاپو

ورودی کاخ:

در گذشته پنج در ورودی به کاخ عالی قاپو وارد می‌شد که مهمترین آنها به میدان نقش جهان مشرف بود و امروزه محل ورود بازدیدکنندگان است.
بالای درِ ورودی عمارت کتیبه‌‌ای قرار دارد که قسمتی از آن از بین رفته است و در دو طرف در نیز دو سکوی سنگی دیده می‌شود که احتمال می‌رود در قدیم از آن به عنوان دروازه چوگان بازی استفاده می‌شد. شواهد بر این گواهند که در اصلی عمارت متعلق به مقبره امام علی (ع) در نجف بوده و توسط شاه عباس به این مکان آورده شده است تا ورودیِ مجموعه کاخ‌های سلطنتیِ صفویان با برکت باشد.

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان

کریاس:

کریاس یا هشتی که پس از در ورودی قرار گرفته دارای سقفی بلند و گنبدی به ارتفاع ورودی جلویی ساختمان است. فضای گنبدی شکل ورودی، ایوان‌ها و اتاق‌های طرفین دارای تزیینات کُشته بری و نقاشی با طرح‌های گل و بته هستند که در قالب‌هایی چون اسلیمی، ختایی، اشکال پرندگان و شکارگاه انجام شده‌اند.
معمار و سازنده بنا در حین ساخت گنبد با رعایت اندازه‌ها و نسبت‌های دقیق ریاضی به دو دستاورد رسیده است:
۱. گنبد از نظر سازه و استحکام نقش پایه‌ طبقات بالا را بر عهده دارد
۲. در صورتیکه در یکی از گوشه‌های این فضا کلمه ای را آهسته بگویید، فرد دیگر در گوشه قرینه، به وضوح صدای شما را خواهد شنید.
در اطراف کریاس اتاق‌هایی قرار دارد که در گذشته محل رسیدگی قضایی به مشکلات عموم، ادارات دولتی و محل استقرار نگهبانان بود.

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان

طبقه دوم، جایگاه سیستم آبرسانی:

در ضلع شمالی طبقه دوم بنا، سامانه آبرسانی و حوض و منبع آب قرار دارد. به همین دلیل عنوان اصلی ترین بخش سامانه آبرسانی به حوض مسی ایوان ستوندار به این طبقه تعلق دارد

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان

طبقه سوم، از دیدنی‌های جذاب بنا

در طبقه سوم و در ارتفاع ۲۸متری ایوان بزرگی با ۱۰ متر ارتفاع و ۱۸ ستون چوبی بلند قرار دارد که تالار ستون‌دار یا ایوان ستون‌دار نام دارد.
برای حفظ استحکام این ایوان به حدود ۴۸۰ متری، در کف و بین ستون‌ها، شناژ بندی با تیرهای چوبی انجام شده است. ایوان از ۳ جهت باز بوده و اتاقی چوبی در آن نمایان است. البته در زمان‌های گذشته در صورت لزوم اطراف ایوان را به وسیله پرده می‌پوشاندند.
در وسط این ایوان حوضی مسی با ابعاد ۵ در ۷ متر بنا نهاده شده که در مرکز آن ۷۹ قطعه مس پرچ شده به چشم می‌خورد. در گذشته سه فواره سنگی در وسط این حوض قرار داشته که متاسفانه امروزه اثری از آنها وجود ندارد.

سالن مرکزی طبقه سوم:
سالن مرکزی این طبقه دارای در و پنجره‌های چوبی بوده که با هنر گره چینی تزیین شده است. این سالن به عنوان تختگاهی برای ملاقات‌های رسمی، تاجگذاری، سلام شاهنشاهی و دیگر مراسم مهم مورد استفاده قرار می‌گرفت.

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان

طبقه ششم، اتاق رازآلود موسیقی کاخ عالی قاپو

طبقه ششم بزرگترین اتاق‌های کاخ را به خود اختصاص داده است. گویا شاه عباس از مهمانان ویژه اش در این اتاق‌ها پذیرایی می‌نمود.
در این فضا شاهد تزییناتی همچون نقاشی و گچبری از نوع تنگ بری هستیم. تمام دیوارها تا زیر سقف با نقاشی‌های تصویری و پرده سازی و نقاشی‌های تزیینی از نوع لایه چینی پوشانده شده‌اند.
سقف، یک دیواره و سقف‌های مقرنسی این بخش مزین به هنر تنگ بری هستند. مشابه این نوع گچ بری در عمارت چینی خانه که در مجاورت مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی قرار دارد و متعلق به سه دهه قبل از ساخت بنای عالی قاپو است دیده می‌شود. در چینی خانه از این اشکال به عنوان مکانی برای قرار دادن اشیا و ظروف چینی استفاده می‌شد. البته باید بدانید که گچ بری‌ها در عالی قاپو به قدری ظریف هستند که کوچکترین برخورد آنها با دست یا شی دیگری به شکستن آنها منجر می‌شود.
دیوارها در این طبقه مشابه صفحه‌های جاذب انرژی صوتی عمل نموده و تنگ‌بری‌ها صداهای نامناسب اصوات بم را جذب خود می‌نمایند. در گذشته نغمه‌های نوازندگان و صدای موذنان و قاریان قرآن به وسیله این اشکال جذب شده و به علت عدم بازگشت صدا در این فضا، به صورت طبیعی و بدون انعکاس پخش می‌شد. می‌توان گفت اتاق موسیقی عالی قاپو همانند یک استودیوی آکوستیک ضبط صدا طنین‏‌های اضافی صدا را از بین می‌برد تا اصوات بدون سر و صدای اضافی به گوش شنوندگان برسند.

کاخ عالی قاپو،  قصر دولت‌ خانه اصفهان


ساغر الهی

نویسنده پونز

مطالب مشابه

پونز به روش‌های زیر در دسترس شماست
دانلود از بازار
دانلود از گوگل پلی
ربات تلگرام

گزارش مکان